W sercu Puszczy Niepołomickiej, na 70 hektarach leśnego uroczyska Poszyna, funkcjonuje jeden z najstarszych ośrodków hodowli żubrów w Polsce. To miejsce od niemal 90 lat pełni kluczową rolę w ratowaniu przed wyginięciem największego europejskiego ssaka lądowego. Od września 2023 roku można zobaczyć te majestatyczne zwierzęta ze specjalnie wybudowanego podestu obserwacyjnego – bez wchodzenia na teren samego ośrodka, który ze względów sanitarnych pozostaje zamknięty dla zwiedzających.

Nie jest to typowa atrakcja turystyczna w stylu zoo czy parku rozrywki. To przede wszystkim ośrodek o charakterze zachowawczym, gdzie każdy żubr stanowi genetyczne zabezpieczenie dla populacji żyjącej na wolności.

Historia ratowania żubrów w Niepołomicach

Decyzja o budowie ośrodka zapadła w 1936 roku, a pierwsze żubry – byk PUK i krowa PUSTA – przybyły z Puszczy Białowieskiej w grudniu 1938 roku. W 1939 roku urodziła się tu pierwsza jałówka o imieniu PULLE. Przedwojenna „żubrownia” pełniła również funkcję widokową – bilety sprzedawano na stróżówce, a z wieży można było obserwować zwierzęta.

Wybuch II wojny światowej przerwał te plany. Żubry wywieziono do Niemiec, ale już w 1946 roku hodowla ruszyła ponownie. Do Niepołomic trafiły wtedy 2 krowy, 2 cielęta i 1 byk, ponownie z Białowieży. W kolejnych latach stado systematycznie rosło – w 1954 roku liczyło już 28 osobników.

W 1954 roku w ośrodku wybuchła epidemia pryszczycy, w której wyniku padło 9 żubrów. Jednak jeszcze tego samego roku urodziło się 9 nowych cieląt, co pozwoliło nawet na przekazanie kilku zwierząt do ośrodka w Pszczynie, gdzie choroba wybiła całe stado.

W 1955 roku formalnie powołano do życia Ośrodek Hodowli Rzadkich Zwierząt w Niepołomicach. Przez lata zarząd nad nim sprawowały różne instytucje – od Departamentu Ochrony Przyrody, przez Ojcowski Park Narodowy (1979-1998), aż po obecne Nadleśnictwo Niepołomice.

Co zobaczyć – podest obserwacyjny i żubry na wyciągnięcie ręki

Od września 2023 roku przy południowym ogrodzeniu ośrodka funkcjonuje specjalny podest do obserwacji żubrów. Znajduje się poza granicami samego ośrodka, dzięki czemu nie zakłóca spokoju zwierząt, ale pozwala je zobaczyć w naturalnym środowisku.

Na terenie ośrodka przebywa średnio około 30 żubrów linii białowieskiej. To potężne zwierzęta – dorosłe osobniki osiągają długość 2,5-3,5 metra i wysokość w kłębie do 2 metrów. Mają charakterystyczną brunatną sierść, gęstą grzywę na szyi i masywne nogi.

Teren ośrodka podzielony jest na siedem obszarów: pięć kwater bytowych wyposażonych w paśniki, wodopoje i stanowiska karmowe, kwaterę gospodarczą oraz izolatkę z odłownią. Większość powierzchni pokrywa gęsty las – głównie sosnowy z domieszką dębu. Całość otoczona jest betonowym płotem o długości 3,5 kilometra.

Żubry z imionami zaczynającymi się od PO

Każdy żubr urodzony w Polsce ma swoje miejsce w Międzynarodowej Księdze Rodowodowej Żubrów, prowadzonej przez Białowieski Park Narodowy. Żubry linii białowieskiej otrzymują imiona rozpoczynające się od liter PO – jak Polska.

W Puszczy Niepołomickiej mieszkają więc między innymi Poliksena, Pogodna, Podręczny czy Poseł. To nie tylko ciekawostka – każde imię jest zapisane wraz z datą urodzenia, miejscem i imionami rodziców, co pozwala śledzić całą historię genetyczną populacji.

Żubry z Niepołomic rozjechały się po całej Europie i nie tylko. Ich „zasięg” rozciąga się od Pirenejów po Ural i od Skandynawii po Bałkany. Jeden osobnik trafił nawet za ocean – do Toronto w Kanadzie. Przez lata z ośrodka w Niepołomicach urodziło się ponad 250 żubrów.

Dlaczego ośrodek jest zamknięty dla zwiedzających

W przeciwieństwie do wielu innych miejsc, gdzie można zobaczyć żubry, niepołomicki ośrodek ma charakter hodowli zachowawczej. To oznacza, że zwierzęta stanowią genetyczne zabezpieczenie na wypadek epidemii w innych ośrodkach w Polsce i za granicą.

Żubry źle znoszą stres, są nieufne i nie lubią, gdy ludzie wchodzą na teren ich siedlisk. Ze względów sanitarnych i dla zachowania spokoju zwierząt teren ośrodka pozostaje niedostępny. Stąd właśnie pomysł z podestem obserwacyjnym – można zobaczyć żubry, ale bez zakłócania ich naturalnych zachowań.

Stado jest raz dziennie dokarmiane i pojone przez pracowników nadleśnictwa. Żubry rozmnażają się co dwa lata – chodzi o to, by matki i młode były silniejsze, a kondycja całego stada lepsza.

Dla kogo to miejsce

Ośrodek spodoba się przede wszystkim miłośnikom przyrody i osobom ceniącym autentyczne doświadczenia. To nie jest spektakularna atrakcja z gwarancją zobaczenia zwierząt z bliska – żubry żyją tu w warunkach zbliżonych do naturalnych, więc czasem trzeba poczekać lub przyjść w innym momencie.

Dobre miejsce dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym, które interesują się przyrodą i ochroną zagrożonych gatunków. Młodsze dzieci mogą się nudzić, jeśli akurat żubry będą w głębi lasu. Warto połączyć wizytę z wędrówką po Puszczy Niepołomickiej – jest tu wiele szlaków pieszych i rowerowych.

Miłośnicy historii docenią fakt, że to jeden z najstarszych ośrodków hodowli żubrów w Polsce, z niemal 90-letnią tradycją. W południowej części Zamku Królewskiego w Niepołomicach można dodatkowo zobaczyć spreparowanego żubra.

Informacje praktyczne – jak dojechać i ile czasu przeznaczyć

Ośrodek Hodowli Żubrów znajduje się w uroczysku Poszyna w Puszczy Niepołomickiej, administracyjnie na terenie wsi Kłaj, w pobliżu osady Poszyna. Z Krakowa to około 20-25 kilometrów na wschód.

Dojazd samochodem: Najwygodniej jechać drogą krajową nr 4 w kierunku Tarnowa, a następnie skręcić w kierunku Niepołomic lub Kłaja. Do samego podestu obserwacyjnego prowadzą leśne drogi – warto korzystać z nawigacji lub oznaczeń turystycznych w Puszczy.

Dojazd komunikacją publiczną: Z Krakowa można dojechać autobusem do Niepołomic lub Kłaja, a stamtąd udać się pieszo lub rowerem szlakami leśnymi. Odległość od centrum Niepołomic do ośrodka to około 5-6 kilometrów.

Czas zwiedzania: Sam podest obserwacyjny to kwestia 20-40 minut, w zależności od tego, czy uda się zobaczyć żubry. Warto jednak zaplanować dłuższy spacer po Puszczy – w okolicy jest wiele ciekawych szlaków.

Ceny i godziny otwarcia: Podest obserwacyjny znajduje się poza ogrodzeniem ośrodka i jest ogólnodostępny. Szczegółowe informacje na temat ewentualnych opłat lub godzin dostępu najlepiej uzyskać bezpośrednio w Nadleśnictwie Niepołomice (tel. +48 12 281 21 08) lub na stronie niepolomice.krakow.lasy.gov.pl.

Co zabrać ze sobą: Lornetkę – żubry mogą być w pewnej odległości. Wygodne obuwie do chodzenia po leśnych ścieżkach. Wodę i przekąski, bo w samej Puszczy nie ma sklepów czy punktów gastronomicznych.

Najlepszy czas na obserwację żubrów to wczesne godziny poranne lub późne popołudnie, gdy zwierzęta są bardziej aktywne. W środku dnia często odpoczywają w cieniu lasu.

Warto pamiętać, że to nie jest zoo – żubry żyją w naturalnym rytmie i nie zawsze będą widoczne z podestu. Ale właśnie w tym tkwi urok tego miejsca – można poczuć się jak obserwator dzikiej przyrody, a nie tylko odwiedzający kolejną atrakcję turystyczną.